مقدمه:

ازدواج در حالت کلی بر دو قسم است : ۱- ازدواج دائم    ۲- ازدواج موقت

ازدواج دائم آن است که در آن مدتی برای زناشویی نباشد(همان ازدواج مرسوم در جامعه)

ازدواج موقت آن است که مدت زناشویی در آن معین شود. مثلا زن را به مدت یک ساعت یا یک روز یا یک ماه یا یک سال عقد نمایند زنی را که بر این قسم عقد نمایند متعه می نامند.

ازدواج موقت یکی از مسایل اعتقادی و بحث برانگیزیست که موافقان و مخالفان مخصوص به خود را دارد.

ما به وفور شاهد این مطلب هستیم که افراد در مواجهه با واژه ای بنام (ازدواج موقت) تفسیرهایی متفاوت و بعضا ناصواب روا می دارند بطوریکه عده ای آن را شهوترانی، گناه و آسیب زدن به بنیان خانواده می دانند. در مقابل بعضی از افراد قرار گرفته اند که ازدواج موقت را قبول دارند ولی بدون علم و آگاهی.

همین تفسیرهای متفاوت و نبود آگاهی های لازم در این باب ما را بر آن داشت در این مقاله قبل از هر چیز مشروعیت ازدواج موقت را از دیدگاه (خداوند متعال، معصومین و به تبع آن ها از حیث حقوقی ) ثابت نماییم.

بدیهی است پس از اثبات مشروعیت ازدواج موقت بررسی مسایل ذیل مقاله ی حاضر را تشکیل خواهد داد:

1. چرایی یا علت تجویز ازدواج موقت
2. ذکر شرایط و چگونگی خواندن صیغه ی عقد موقت
3. ذکر تفاوت های اساسی ازدواج موقت با ازدواج دایم
4. مشخص کردن وضعیت فرزندان متولد شده از چنین ازدواجی
5. آیا با دختر باکره نیز می توان ازدواج موقت انجام داد؟
6. چگونگی ثبت محضری و لزوم و عدم لزوم ثبت از دیدگاه قانون
7. ارایه ی آمارهای احتمالی در مورد تعداد ازدواج های موقت
8. پاسخ به سوال های احتمالی که به تبع مباحث مزبور صورت خواهد گرفت
9. نتیجه گیری کلی از ازدواج موقت

ازدواج موقت از دیدگاه قرآن

خداوند متعال در آیه ی ۲۴ سوره ی نساء می فرماید: «­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­فمااستمتعتم به منهن فآتوهن اجورهن»

(مهریه ی زنانی را که از آنها کام گرفته اید را بپردازید)

همه ی مفسران قرآن چه شیعه و سنی در این که این آیه مربوط به ازدواج موقت است اتفاق نظر دارند چرا که بیان خداوند صریح است بطوریکه در این آیه یکی از شرایط ازدواج موقت که همان (ذکر مهریه ی معین)است مورد تاکید قرار گرفته است. تبعاً این سوال پیش می آید که اگر مفسرین اهل سنت معتقدند که این آیه مربوط به ازدواج موقت است پس چرا به آن عمل نمی کنند و آن را نوعی زنا می دانند؟

ج- چون ازدواج موقت را خلیفه دوم (عمر) تحریم کرد و تحریم خود را به شکل یک حکم حکومتی در آورد و متذکر شد که انجام دهندگان چنین ازدواجی را مجازات خواهد کرد از آن زمان سنی ها بر آن حکم حکومتی ماندند. ولی بنظر شیعه این کار عمر بدعت و مردود است چرا که مخالف نص صریح قرآن است.

ازدواج موقت از دیدگاه معصومین ع

امم صادق(ع) فرمودند: از ما نیست کسی که به رجعت ما اعتقاد نداشته باشد و متعه ی زنان را حلال نداند.

امام صادق (ع)فرمودند: خداوند تبارک و تعالی هر گونه نوشیدنی مست کننده را بر شیعیان ما حرام کرده و و بجایش ازدواج موقت را مقرر فرموده است.

امام باقر(ع) فرمودند: هر کس بخواهد می تواند ازدواج موقت کند هر چند زن دائم داشته باشد و زنش با او در همان شهر مقیم باشد و دسترس جنسی بر او داشته باشد.

احادیث و روایات متعددی از معصومین در این باب وجود دارد که بخاطر اجتناب از اطاله و رسیدن به مباحث دیگر به این حد اکتفا می شود.

ازدواج موقت از دیدگاه حقوقی

چون قانون مدنی ایران در اکثر مباحثی که وجهه ی شرعی دارند از فقه امامیه گرفته شده است  و آراء فقه امامیه نیز مستنبط از قرآن و سیره ی معصومین (ع) است پس نتیجه ای که مستفاد می شود این است که ازدواج موقت مورد تایید و حمایت قانون مدنی ایران قرار گرفته است و قانون مزبور در بحث نکاح از ماده ۱۰۷۵ به بعد به ذکر شرایط و احکام ازدواج موقت پرداخته است.

    ۱٫چرایی یا علت تجویز ازدواج موقت

ازدواج موقت یکی از سنت های پیامبر اکرم (ص) است که در حالت کلی برای جلوگیری از فساد و فحشا و زنا در جامعه تجویز شده است. از امام رضا(ع) در باره ی علت تجویز ازدواج موقت سوال کردند حضرت فرمودند: خداوند آن را حلال کرده است تا زنان و مردانی که نمی توانند ازدواج دائم انجام دهند از این مزیت استفاده ببرند تا به زنا نیفتند. بدیهی است این تعبیر امام هیچ وقت به این معنی نیست که کسانی ازدواج دائم انجام داده اند سراغ ازدواج موقت نروند.

   ۲٫ذکر شرایط و چگونگی خواندن صیغه ی عقد موقت

ایجاب و قبول عقد موقت همانند عقد دائم است و این شروط به آن اضافه می شود:

۱-  ذکر مدت معین(ماده ی۱۰۷۶ قانون مدنی)  ۲- ذکر مهریه ی معین(ماده ی ۱۰۹۵ قانون مدنی)

عده ای از علما معتقدند که اگر در ازدواج موقت مدت ذکر نگردد آن ازدواج تبدیل به ازدواج دائم می شود ولی عده ای دیگر معتقدند اگر مدت در ازدواج موقت ذکر نگردد ازدواج باطل است همین نظر اخیر مورد اجماع علماست ولی در مورد ذکر مهریه ی معین همانطوری که قانون مدنی ایران نیز مصرح این امر است عدم ذکر مهر معین موجب بطلان عقد است. چگونگی خواندن صیغه ی عقد موقت: قبل از خواندن صیغه ی عقد طرفین باید مقدار مهریه و مدت را مشخص کنند. اگر زن و مرد بخواهند خودشان صیغه را بخوانند زن باید بگوید: «زوجتک نفسی فی المده المعلومه علی المهر المعلوم» و مرد بگوید : «قبلت»

و یا مرد می تواند هم از طرف خود و هم از طرف زن بگوید: «زوجت موکلی فلانه لنفسی فی المده المعلومه علی المهر المعلوم» و بعد بگوید: «قبلت»

۳٫ تفاوت های اساسی ازدواج موقت و دائم

۱٫درازدواج موقت مدت زناشویی معین می شود ولی در ازدواج دائم مدت زناشویی مشخص نمی شود.

۲٫در ازدواج موقت عدم ذکر مهریه ی معین موجب بطلان عقد است ولی در ازدواج دائم موجب بطلان عقد نیست.

۳٫ زنی که به ازدواج موقت در می آید می تواند شرط کند که شوهر با او نزدیکی نکند در این صورت عقد و شرط او صحیح است ولی در ازدواج دائم اگر زن چنین شرطی را بکند عقد و شرط او باطل است.

۴٫ در ازدواج موقت زوجین از هم ارث نمی برند مگر اینکه ضمن عقد شرط کنند ولی در ازدواج دائم زوجین از هم ارث می برند ماده ی(۹۴۰قانون مدنی ایران)

۵٫ در ازدواج موقت محدودیتی از حیث تعدد زوجه وجود ندارد یعنی مرد هر چقدر خواست می تواند زن اختیار کند ولی در ازدواج دائم مرد نمی تواند بیش از چهار زن اختیار کند.

۴٫ مشخص کردن وضعیت فرزندان از ازدواج موقت

کسانی که تن به ازدواج موقت می دهند در اکثر موارد بنا را بر عدم فرزنددار شدن می گذارند و از تولد فرزند جلوگیری می کنند. ولی اگر در این بین فرزندی متولد شد مسئولیت آن با کیست؟

در این خصوص باید اذعان بداریم اگر از فرزندان متولد شده از چنین ازدواجی حمایت های لازم صورت نگیرد موجبات سرافکندگی، بزهکاری و بزه دیدگی آن ها در جامعه محیا خواهد شد ولی یکی از قوانین و احکام مهم ازدواج موقت این است که اگر فرزندی بوجود آمد بر پدرش واجب است که حقوق آن را مراعات و مثل هر پدر دیگری از آن سرپرستی بعمل آورد.

۵٫ آیا با دختر باکره نیز می توان ازدواج موقت انجام داد؟

این مسئله مورد اختلاف فقهاست عده ی معدودی از فقها چنین اذعان می دارند که اگر دختر باکره بالغ و رشیده باشد و صلاح و فساد کار خود را تشخیص دهد در این صورت نیازی به اجازه پدر نیست و اذن پدر ساقط می شود ولی عده ای دیگر از فقها نظری ارائه می دهند مبنی بر اینکه در ازدواج دختر باکره چه (موقت – دایم) اجازه پدر لازم است همین نظر اخیر مورد تایید اکثر فقهاست.

دیدگاه قانون مدنی: قانون مدنی ایران از نظریه ی دوم تبعیت کرده است به همین سبب در ماده ی۱۰۴۳ در بحث نکاح مقرر می دارد: نکاح دختر باکره اگر چه به سن بلوغ رسیده باشد موقوف به اجازه ی پدر یا جد پدری است.

ممکن است این سوال مهم به ذهن عده ای از دوستان خطور کند که اگر دختر باکره بالغ رشیده باشد و بتواند صلاح و فساد کار خود را تشخیص دهد و بخواهد با هم کفو خود ازدواج کند آیا پدر می تواند بدون دلیل ممانعت کند ؟ در این خصوص نیز نظریات متفاوتی بیان کرده اند ولی چون نظر قانون مدنی بر ما حجت و نوعی فصل الخطاب است ما نیز به این سوال از منظر قانون جواب می دهیم.

ج- هرگاه پدر یا جد پدری بدون علت موجه از دادن اجازه خودداری کند اجازه ی او ساقط می شود و دختر می تواند با معرفی کامل مردی که می خواهد با او ازدواج نماید و شرایط نکاح و مهری که بین آنها قرار داده شده پس از اجازه از دادگاه مدنی خاص، به دفتر ازدواج مراجعه و نسبت به ثبت ازدواج اقدام نمایند.

۶٫ ثبت محضری عقد موقت

با وجود اینکه ثبت محضری عقد موقت فواید زیادی برای زوجین دارد ولی در اغلب موارد طرفین عقد بخاطر عدم رشد فرهنگی جامعه در این مورد مایل به ثبت نیستند و سعی در کتمان آن دارند . بعنوان مثال یکی از مزایای ثبت ازدواج موقت این است که اگر مرد مهریه ی زن را نداد زن مانند زن دائمه براحتی می تواند از مجاری قانونی در راستای حق خود بر آید یا اگر طرفین عقد موقت ضمن عقد شرط کنند که از هم ارث ببرند و شرط مزبور را همراه عقد به ثبت برسانند براحتی و بدون نیاز به هیچگونه اثباتی در این مورد می توانند در پی احقاق حق خود باشند. در ثبت ازدواج موقت اصل بر این است که رابطه ی زوجیت در شناسنامه به ثبت برسد ولی زوجین برای جلوگیری از برخی مشکلات احتمالی می توانند در خواست کنند که ثبت رابطه ی زوجیت در شناسنامه نباشد و ففقط یک برگه ی گواهی از سوی محضر برایشان صادر شود.

ثبت نکردن ازدواج موقت در محضر جرم نیست یعنی اینطور نیست که ثبت نکردن ازدواج موقت در محضر منجر به عدم حمایت قانون باشد در هر حال ازدواج موقت چه به ثبت برسد یا نرسد مورد حمایت قانون است با این تفاوت که ثبت محضری عقد فوایدی دارد که عدم ثبت بری از آن می باشد.

 نتیجه گیری

 ازدواج موقت یکی از انواع ازدواج است که از مهم ترین و اساسی ترین شرایط آن ذکر مدت و مهریه ی معین است و یکی از سنت های پیامبر اکرم (ص) می باشد که برای جلوگیری از فساد و فحشا و زنا در جامعه به امر خداوند  ایجاد شده است.

مسلمانان در یک برهه ی زمانی در مورد اصل آن اختلاف نظر پیدا کردند و عده ای از مذاهب بر آن اختلاف ماندند به همین خاطر امامان ما برای زنده نگه داشتن این سنت رسول خدا(ص) تلاش های فراوانی انجام دادند و چون انجام ازدواج موقت یک نوع کار مستحبی است به پیروان خود نیز تاکید کردند که همیشه این سنت رسول خدا را زنده نگه دارند.

ازدواج موقت همیشه از طرف مرد پیشنهاد نمی شود ممکن است در بعضی مواقع از طرف آن دسته از خانم هایی که به علت نبود در آمد کافی برای زندگی یا به علت نبود همسر و بخاطر ارضای غریزه ی جنسی صورت بگیرد .

به هر حال ازدواج موقت احکام دقیق و روشنی دارد که هم در شریعت ما مشخص است و هم در قانون مدنی پس هر گونه استدلال و استنباطی که مخالف اصل این سنت رسول خدا باشد(همانند کار عمر)نوعی بدعت و مردود است ولی اختلاف در مورد احکام جزئی آن بلامانع است.

و من الله التوفیق

   محمد یاری

  دانشجوی حقوق

 دانشگاه تبریز

(۱۰/۱۱/۹۰)